Φαίνεται πως η κατάθλιψη συνδέεται με ένα συναίσθημα ενοχής – υπαρξιακής ενοχής- το οποίο έχει ανάγκη την εξιλέωση.

Όταν η μητέρα και οι συνθήκες του περιβάλλοντος δεν εξασφαλίζουν στο βρέφος το συναίσθημα της ασφάλειας, ή οποτεδήποτε αυτή απειλείται, ο οργανισμός του αντιδρά με φόβο. Αυτό, όπως ξέρουμε, σε πολύ πρώιμες φάσεις της εξέλιξης και πριν την εγκατάσταση ενός Εγώ που μπορεί να αντιμετωπίσει τον φόβο με ώριμες άμυνες, κινητοποιεί καταδιωκτικές ψυχικές αντιδράσεις. Εκεί, πιστεύω, ανάγεται και το σύμπτωμα της «καταδιωκτικής» ενοχής.
Πέρα από αυτό αν οι απαιτήσεις της μητέρας και του περιβάλλοντος υπερισχύουν της κάλυψης των αναγκών του βρέφους , το άτομο μεγαλώνοντας γίνεται πιο προσαρμοσμένο και λειτουργεί στην κατεύθυνση της ικανοποίησης του κοινωνικού του περιβάλλοντος. Είναι «καλό», ως παιδί, ως μαθητής, ως επαγγελματίας, ως πολίτης, κ.ο.κ. Υστερεί, ωστόσο, στο προσωπικό επίπεδο καθώς το Εγώ του λειτουργεί με κίνητρο περισσότερο το «καλό», το «σωστό», το «πρέπει» και λιγότερο τις εσωτερικές του ανάγκες και επιθυμίες.

Έτσι από τη βρεφική ηλικία μαθαίνουμε ότι όποια πράξη ή αντίδρασή μας δεν είναι η επιθυμητή, χαρακτηρίζεται ως κάτι «κακό», αποτελώντας την αρχή της ανθρώπινης ηθικής. Ο φόβος της αναμενόμενης τιμωρίας αποτελεί, στην ουσία, τον φόβο της ενοχής (ο οποίος, σημειωτέων, χαρακτηρίζει το ανθρώπινο είδος και μόνον),τον οποίο το υποκείμενο δεν μπορεί να αντιμετωπίσει ως εξωτερικό κίνδυνο, διότι πηγή του κινδύνου είναι ο ίδιος ο εαυτός μας.

Το συναίσθημα της ενοχής συνδέεται , ωστόσο, και με τη λειτουργία της επιθετικότητας και το καταθλιπτικό σύμπτωμα.
Το έντονο βίωμα της ενοχής φαίνεται να καταστέλλει τη λειτουργία τη επιθετικότητας, στερώντας στο Εγώ μας το κίνητρο αντίδρασης και δράσης. Το αποτέλεσμα είναι μια καταθλιπτική απόσυρση με ταυτόχρονη καταστολή των αισθήσεων. Όσο πιο ενοχικά φορτισμένη είναι η επιθετική άμυνα του οργανισμού, τόσο πιο καταθλιπτικά αντιδρά το Εγώ σε πιέσεις του περιβάλλοντος, ματαιώσεις, απαιτήσεις, ενοχοποιήσεις.

Η κοινωνία προσφέρει ως ρυθμιστική βαλβίδα ασφαλείας, έναντι της κατάθλιψης την εξιλέωση, ένα είδος εξαγοράς της ενοχής με «θεσμοθετημένες» ποινές, οι οποίες παρουσιάζονται ως η μόνη δυνατότητα απαλλαγής από την ενοχή. Ανάλογα με το «βάρος» της ενοχής η εξιλέωση έχει διάφορες μορφές: Εργασιομανία (Σίσυφος), στέρηση (Τάνταλος), σωματικός πόνος (Προμηθέας), θάνατος (Ιησούς).

Απόσπασμα του Ηλία Λιακόπουλου μέλος της ΕΕΨΨΟ

Όταν ένα σώμα σώμα πάσχει, πρώτα από όλα πάσχει η ψυχή ,

κατά τον Henri Ey “οι ψυχοσωματικές διαταραχές είναι νόσος που λαβαίνει χώρα σ’ ένα επίπεδο οργάνωσης όπου η ανατομία, η φυσιολογία, οι ενστικτώδεις και συναισθηματικές τάσεις ενώνονται και συναποτελούν μια αδιαφοροποίητη ολότητα”.Οι Γάλλοι ψυχοσωματιστές με εκπρόσωπους τον Pierre Marty, Michel Fain, Michel de M’Uzan και Christian David , συνδέουν το ψυχικό νόσημα με την έλλειψη επαρκούς μητρικής φροντίδας καθώς και με ανεπίλυτα ψυχικά τραύματα. Η ψυχή τότε «στεγνώνει» (αποσεξουαλικοποιείται) για να αντέξει την απουσία αντικειμένου (ενδοβαλλόμενα σημαντικά πρόσωπα του παρελθόντος). Το άτομο «βαίνει » σε μια κατάσταση κενού νοήματος και αλεξιθυμίας (αδυναμία να βιώσει και να εκφράσει συναισθήματα ), η σκέψη του γίνεται χρηστική – μηχανιστική, χωρίς φαντασία , προσκολλημένο στην πραγματικότητα . Φαίνεται,δηλαδή, πως η χρηστική ζωή αποτελεί το έδαφος πάνω στο οποίο εκδηλώνεται μία τραυματική κατάσταση.

Το αμετάφραστο εγκλωβισμένο συναίσθημα του αλεξιθυμικού δεν «μεταβολίζεται»,

καθώς κάθε συναισθηματική διέγερση λειτουργεί τραυματικά για τον ψυχισμό του. Έτσι, οι λειτουργίες του εγώ βρίσκονται αποκομμένες από τις ενορμητικές επενδύσεις του ασυνειδήτου. Σε αυτή την κατάσταση η ψυχή, όπως μας λέει ο Marty, «δέχεται (ερεθισμούς ή διεγέρσεις) αλλά δεν εκπέμπει», έχοντας έτσι ως μόνη διέξοδο το σώμα μέσω ίσως μιας χρόνιας νόσου .

Το σώμα είναι μέρος της ψυχής και όχι, σύμφωνα με την Καρτεσιανή άποψη, αποκομμένο απο αυτή . Το σώμα μέσω μιας νόσου ίσως να είναι η επώδυνη φωνή ώστε να ξαναβρούμε τη χαμένη ψυχή μας .

Μην αγχώνεσαι…
Πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει αυτή την προτροπή για την αποφυγή περαιτέρω προβλημάτων υγείας .Το στρες, λένε οι ειδικοί, κάνει κακό στην υγεία για αυτό θα πρέπει να μην αγχώνεστε για να είστε υγιείς ψυχικά και σωματικά.

Δεν μας λένε, όμως, πως θα το κάνουμε αυτό ή στην καλύτερη των περιπτώσεων μας δίνουν ασκήσεις χαλάρωσης και καλής αναπνοής. Ένας ψυχίατρος μάλιστα πρότεινε,σε μία γνωστή μου, αφού της έδωσε αντικαταθλιπτικά, να μην αγχώνεται διότι δεν υπάρχει λόγος , «ακόμα και αν καίγεται το σπίτι σου να μην δώσεις σημασία» της είπε…
Τελικά από όλες αυτές τις συμβουλές κατά του άγχους, πολλές φορές, το μόνο που τελικά θα συμβεί είναι να αγχώνεσαι επειδή αγχώνεσαι!
Μια φίλη, μάλιστα, μου έλεγε «νιώθω ενοχές για το άγχος μου διότι βάζω τον εαυτό μου ως υπαίτιο της εκδήλωσης του. Νιώθω αδύναμη και ανεπαρκής που δεν μπορώ να το διαχειριστώ …».

Το άγχος είναι μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού απέναντι σε μια απειλή , έναν κίνδυνο.

Ο οργανισμός τότε βρίσκεται σε εγρήγορση, ανοίγουν οι κόρες των ματιών, αυξάνεται η πίεση του αίματος , οι παλμοί της καρδιάς, ενώ καταστέλλεται το αίσθημα της πείνας. Είναι έτοιμο δηλαδή το σώμα να παλέψει για τον επικείμενο κίνδυνο ή να τραπεί σε φυγή για να αποφύγει τον κίνδυνο. Αν δεν υπήρχε αυτός ο μηχανισμός το ανθρώπινο είδος δεν θα μπορούσε να επιβιώσει!

Ωστόσο, το πρόβλημα δεν είναι όταν γνωρίζουμε γιατί έχουμε άγχος, διότι τότε όταν αλλάξουν οι συνθήκες που το δημιουργούν τότε αυτό εξαφανίζεται .

Το πρόβλημα βρίσκεται στο ασυνείδητο νευρωτικό άγχος , δηλαδή το άγχος που έχουμε χωρίς να ξέρουμε γιατί το έχουμε. Κάθε τέτοιο σύμπτωμα άγχους ενδεχομένως να κρύβει απαγορευμένες συγκρουσιακές σκέψεις ή ακάλυπτες ανάγκες. Στο ασυνείδητο μπορεί να εγγραφεί (μέσω της απώθησης) π.χ η διέγερση που μπορεί να προκαλεί η γυναίκα του αδερφού κάποιου, η ζήλια μιας μητέρας προς την κόρη της , ο φθόνος ενός γιου απέναντι στον πατέρα και πολλές άλλες τέτοιες κοινωνικά απαγορευμένες σκέψεις.

Αντί λοιπόν να αντιμετωπίσουμε την απαγορευμένη σκέψη που δημιουργεί έντονα ενοχικά συναισθήματα, καθώς ερχόμαστε αντιμέτωποι με το αξιακό μας σύστημα (Υπερεγώ), απειλώντας την ίδια την ταυτότητά μας (Εγώ), αντιμετωπίζουμε το δυσάρεστο αποτέλεσμα ενός γενικευμένου άγχους που άλλες φορές μπορεί να έχει τη μορφή φοβίας , ιδεοληψίας και ιδεοψυχαναγκασμού.

Και τι μπορούμε λοιπόν να κάνουμε;

Αυτό το άγχος δεν θα φύγει με συμβουλές, με προτροπές , με διδαχές και νουθεσίες.

Θα είναι εκεί να μας υπενθυμίζει ότι πρέπει να έρθουμε αντιμέτωποι με την αλήθεια μας και τις ακάλυπτες ανάγκες μας που φωνάζουν εκκωφαντικά μέσω ενός σιωπηλού εκπροσώπου όπως είναι το άγχος. Το άγχος θα πρέπει να μπει σε λόγια, να βρεθεί το νόημά του, να δούμε τα κρυφά του μηνύματα.

Βέβαια στην πράξη τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά και ούτε ερμηνεύοντας από μόνοι μας τον εαυτό μας θα εξαφανίσουμε το ενοχλητικό άγχος. Αν ,μάλιστα,αυτό μας αφαιρεί και τη δυνατότητα να είμαστε λειτουργικοί στη καθημερινότητά μας τότε ίσως να σκεφτούμε τη βοήθεια ενός ψυχοθεραπευτή, όπου μέσα από τη θεραπευτική σχέση μαζί του θα μπορέσουμε να δούμε μια αντανάκλαση του εαυτού μας την οποία δεν έχουμε δει ως τώρα.

O ανθρώπινος ψυχισμός είναι πολύπλοκος και κάθε εκδήλωσή του πολυπαραγοντική,

που σημαίνει ότι το παραπάνω κείμενο δεν εξαντλεί το φαινόμενο του άγχους ,ούτε σκοπός του είναι να δώσει άλλο ένα manual αυτοβοήθειας. Κυρίως ενδιαφέρομαι να γίνει κατανοητό ότι ο ψυχισμός μας είναι το αποτέλεσμα των σχέσεων και των ταυτίσεων με τους άλλους και δη τους σημαντικούς άλλους.Έτσι οι ενοχλητικές εκδηλώσεις (συμπτώματα) αυτού , οι οποίες εμπεριέχουν τον άλλον, μπορούν να γίνουν πιο διαχειρίσιμες στη θεραπευτική σχέση που θα αναπτύξουμε με τον «άλλο» – θεραπευτή. Η ψυχοθεραπεία θα λειτουργήσει, εμπεριέχοντας , μεταβολίζοντας και συνενώνοντας τα μνημονικά «κακά» θραύσματα του ασυνείδητου υλικού μας.